Cultuur is uniek voor de mens; sinds ons ontstaan vertellen we elkaar al verhalen. Inmiddels is de vorm van verhalen enorm veranderd, tot films, videogames en TikTok. Zijn we door die ontwikkeling iets belangrijks verloren?
Door Kobus Krabben
‘Mondelinge verhalen hebben zó veel nut,’ vertelt Karel Baracs, stadsverteller van Amsterdam. ‘Zó veel dat ik niet kan begrijpen dat het niet het hoofdvak is van de pabo. De leraar die de kunst van verhalen beheerst, kan kinderen meevoeren in alle informatie die er is.’ Baracs heeft zelf zestien jaar lang lesgegeven op een basisschool, waar hij leerlingen naar eigen zeggen misschien niet enorm veel meegaf over wiskunde en spelling, maar ‘ik denk dat ik ze mijn liefde voor het leven heb meegegeven. Mijn levenslust.’
Volgens de verteller staat één functie van verhalen boven alle andere: de verbeeldingskracht ontwikkelen. ‘Als je je fantasie ontwikkelt, kun je je inleven in een ander mens. En dat is wat je traint als iemand je een verhaal vertelt. Je gaat het voor je zien. Als je een film kijkt, of een game speelt, dan profiteer je van de fantasie van een ander. Dan doe je zelf niets.’
Uit onderzoek door Rebecca Hibbins, van Lancaster University, blijkt dat Baracs gelijk heeft: kinderen die op school verhalen aanhoren en aan elkaar doorvertellen worden beter in dingen als zelfexpressie, communicatie en – inderdaad – empathie. Hibbins: ‘Het vertellen van verhalen is even zeldzaam op scholen als dat het inherent is aan mensen.’
Annemie Ploeger, hoofddocent evolutionaire psychologie aan de UvA, vertelt over de mismatch hypothesis. ‘We leven vandaag de dag in een hele andere wereld dan waarvoor we zijn geëvolueerd. Honderdduizenden jaren lang waren we jager-verzamelaars, die in groepen van maximaal honderdvijftig rondtrokken, maar sinds de uitvinding van de landbouw leven we op één plek en met steeds meer mensen bij elkaar. Dat geeft een mismatch tussen onze psychologie en onze omgeving: bepaalde neigingen, zoals een voorliefde voor zoetigheid, zijn in de huidige samenleving schadelijk.’ Ploeger ziet de veranderde manier waarop we verhalen binnenkrijgen – en vooral de hoeveelheid – ook als een mismatch.
Waarom zijn we dan zo geneigd verhalen te vertellen en aan te horen? En wat hebben we er als volwassenen nog aan? Ploeger: ‘Verhalen zijn natuurlijk belangrijk in de ontwikkeling, om sociaal te worden, maar ook voor kennisoverdracht. Wij hebben een enorm uitgebreide cultuur en die moet aan elke nieuwe generatie overgedragen worden. Met verhalen leren we kinderen over moraliteit, waardoor ze soepeler met de rest van de groep kunnen omgaan.’
Schrijver Yuval Noah Harari, schrijver van het boek Sapiens, ziet verhalen zelfs als een cruciale factor in de menselijke dominantie. In dat boek rekt hij het begrip verhaal wat verder op. We bedenken dingen – verhalen – die feitelijk niet bestaan, die abstract zijn. Het kapitalisme, de islam, geld. Een Euro is alleen maar iets waard omdat iedereen erin gelooft en weet dat anderen er ook in geloven. Door gezamenlijk in zulke abstracte ideeën te geloven, kunnen we ons beter organiseren en in grotere groepen leven dan andere dieren.
In feite is een cultuur de verzameling van alle abstracte ideeën en concrete verhalen waar een groep mensen in gelooft. Maar dat is niet statisch. Wie wel eens het fluisterspel (in een cirkel van persoon op persoon een woord of zin doorfluisteren) heeft gespeeld, weet dat een mondeling doorgegeven zin al snel verandert. Datzelfde geldt voor verhalen: iedere verteller past diens verhalen aan op de veranderende cultuur en omgeving. Door die aanpasbaarheid kunnen de leefwijzen van gebied tot gebied zo enorm verschillen en kunnen we bijna overal wel overleven.
Hoe verhalen door de tijd veranderen onderzoekt Theo Meder, hoogleraar volksverhalen en vertelcultuur aan de Rijksuniversiteit Groningen en etnoloog bij het Meertens Instituut. Ook Meder ziet sociaal samenzijn als een belangrijke functie van verhalen. ‘Het geeft je een moreel kompas: tussen de regels door zeggen we tegen elkaar hoe we vinden dat de wereld er moet uitzien. Maar sommige verhalen ben je samen aan het ervaren, je wordt er echt ingezogen. Dat lijkt meer op spelen en is vooral sociaal.’
Volksverhalenonderzoekers besteden veel tijd aan de genres van volksverhalen en hoe die zijn ontstaan. Meder: ‘Sagen zijn waarschijnlijk de oudste soort volksverhaal. Dat is eigenlijk een gerucht, of kort verhaal, met iets van magie erin, dat zich op een duidelijke tijd en plaats afspeelt. In een vervallen huis zou bijvoorbeeld een heks wonen, die eens vergiftigde appels aan kinderen heeft gegeven. Met zo’n verhaal geef je ook een boodschap mee: “pas op!”’
De nieuwste verhalen worden op een heel andere manier verspreid, eerst met de komst van de drukpers, later via het internet. En daardoor zijn we niet minder, maar juist meer gaan vertellen, aldus Meder. ‘Toen mensen volksverhalen begonnen te onderzoeken, gingen ze ervanuit dat de komst van de boekdrukkunst ten koste was gegaan van de mondelinge overlevering. Uit later onderzoek is gebleken dat volksverhalen juist floreerden na de komst van boeken. Nu zien we het als een soort keten van overlevering, waarin de ene schakel mondeling en de andere schriftelijk is.’
Met het internet, sociale media en videogames is daar nog een schakel bij gekomen. Boeken geven je al de mogelijkheid in je eentje, wanneer je maar wilt, een verhaal aan te “horen”, op het internet is dat proces enorm versneld. Meder: ‘Met die supersnelle communicatie evolueren verhalen sneller dan ooit.’
Maar die nieuwe mogelijkheden hebben ook een keerzijde: we doen het niet meer – of tenminste veel minder – samen. Stadsverteller Baracs benadrukt het belang van de ontmoeting. ‘Kennisoverdracht is zeker belangrijk, maar het gaat echt om de menselijke ontmoeting. Als ik jou tijdens het vertellen aankijk, dan kijk ik jou eigenlijk niet aan, dan gun ik jou een blik in mijn ziel. Daardoor komt mijn menselijkheid over. Mijn intelligentie, mijn verdriet, mijn boosheid, mijn angst. Alles zit in mijn ogen en je leert mij kennen. Dat is wat vertellen doet.’
‘Toen ik besloot onderwijzer te worden,’ vertelt Baracs, ‘deed ik dat niet om kinderen te leren rekenen. Sterker nog, ik heb wel zo mijn vragen bij dat instituut met zijn gebouw waar kinderen urenlang achter tafeltjes moeten zitten. Dus ik dacht ik ga dat anders doen, ik ga dat leuker doen.’
‘Je moet verhalen vertellen aan kinderen. Als ze dingen voor zich kunnen zien, zijn ze veel meer geïnteresseerd en nemen ze informatie veel beter op. En ze worden er ook nog socialer van.’