Door Saar van Gelder
Voor jonge, kwetsbare mensen kan de constante nadruk op ‘gezond’ leiden tot een overmatige focus op voeding. Zoals bij influencer Morgan Venn: ,,Door orthorexia ben je bang voor bepaalde voeding terwijl het eigenlijk goed voor je is. Ik werd bang voor koolhydraten, zelfs voor de ‘goede’. Ik vermeed alles waar calorieën in zaten, zelfs smoothies en gezonde sapjes”, vertelt ze in een video op Instagram. Veel mensen willen extreem gezond eten, met als doel hun lichaam te ‘zuiveren’. Ironisch genoeg kan dat streven juist leiden tot ondervoeding en problemen in het dagelijks functioneren. Dit is orthorexia Nervosa.
Correct
Het Griekse ‘ortho’ betekent correct. Orthorexia nervosa verwijst dan ook naar een obsessieve fixatie op gezond of ‘correct’ eten. Onderzoekers van de universiteit Utrecht deden in 2016 één van de eerste voorstellen om orthorexia nervosa te herkennen. Ze baseerden hun voorstel op een uitgebreide literatuurstudie waarin ze tientallen eerdere casusbeschrijvingen en onderzoeken analyseerden om terugkerende kenmerken van orthorexia nervosa te identificeren. Ze publiceerde dit in het tijdschrift Eating Behaviors. Uit het onderzoek blijkt dat mensen met orthorexia vooral strenge regels maken over hoe gezond hun eten moet zijn, niet over hoeveel ze mogen eten.
Het verschil met andere eetstoornissen zit dan ook vooral in de motivatie. Mensen met orthorexia willen niet per se afvallen, maar zo ‘puur’ en ‘gezond’ mogelijk eten, gedreven door een bijna dwangmatige behoefte aan controle. Dat kan ernstige lichamelijke en psychische gevolgen hebben.
Opzichzelfstaande stoornis
In een overzichtsstudie uit 2025 gepubliceerd in Current nutritions Reports, leggen de auteurs uit hoe vaak orthorexia voorkomt, welke risicofactoren ermee samenhangen en welke problemen er zijn bij het begrijpen en onderzoeken van deze stoornis. De onderzoekers voerden een systematische review uit van bestaande meta-analyses, waarbij ze resultaten uit grote aantallen eerdere studies bundelden om patronen en overeenkomsten in het onderzoek te kunnen beoordelen. Ook hier beschrijven de auteurs orthorexia nervosa als een nieuwe aandoening waarbij mensen obsessief bezig zijn met gezond eten. Toch staat deze stoornis nog niet in de psychiatrische handboeken omdat het nog niet officieel erkend is door wetenschappers.
Dit komt doordat er nog niet één betrouwbare definitie is. Ze weten nog niet precies hoe ze het moeten meten en of het echt een aparte stoornis vormt. De onderzoekers laten zien dat verschillende studies uiteenlopende meetinstrumenten gebruiken, waardoor conclusies sterk verschillen en het moeilijk is om één duidelijke wetenschappelijk onderbouwde diagnose vast te stellen. Er is echter wel behoefte aan uniforme diagnostische criteria. Dan zou de stoornis beter te herkennen zijn, zou er betere zorg kunnen komen en is er meer onderzoek en erkenning voor mensen die eronder lijden.
Zuiverheid
Orthorexia nervosa gaat volgens de onderzoekers vaak gepaard met compulsief gedrag, perfectionisme en obsessieve trekken. Ook hier benadrukken ze dat de stoornis lijkt te verschillen van traditionele eetstoornissen doordat de nadruk ligt op voedselzuiverheid in plaats van gewicht. Al blijft het bewijs voorlopig suggestief door methodologische beperkingen.
De extreme overfocus op gezond eten heeft een duidelijke impact op iemands mentale welzijn en kwaliteit van leven. Mensen met orthorexia hebben meer stress en depressieve klachten en functioneren slechter dan mensen zonder verstoord eetpatroon. De obsessieve focus op ‘puur’ eten kan zelfs leiden tot ernstige emotionele ontregeling.
Goed of fout
Vaak vermijden mensen met orthorexia producten als: chocolade, snoep, koekjes, junkfood, chips, gezoete drankjes, kaas, rood vlees, boter, room, dierlijke vetten, aardappelen, gefrituurd eten en olie. Wat wél mag: verse groenten en fruit, noten, wit vlees, vezelrijk brood, zaden, olijfolie en zuivelproducten.
Anne Roefs is hoogleraar psychologie aan de Universiteit Maastricht. Ze onderzoekt hoe het brein op voeding reageert. Haar expertise sluit direct aan op de kern van orthorexia: rigide regels, controle, angst voor ‘ongezond’ eten en obsessieve gedachten. ,,Mensen met orthorexia hebben vaak automatische gedachten die hun eetregels steeds verder aanscherpen. Zodra ze een product zien, schiet er direct iets op als: ‘nee, dat is slecht’. In hun nauwe definitie van gezond wordt voedsel heel snel als ongezond bestempeld’’, vertelt ze.
,,De grens tussen gezond bezig zijn en problematisch eetgedrag is een dunne lijn. Het wordt problematisch als iemand zich op sociaal gebied terugtrekt. Als het op meerdere vlakken van het leven invloed heeft. Je vermijdt bijvoorbeeld etentjes en krijgt fysieke symptomen’’, zegt Roefs.
,,Ook als je wel genoeg calorieën binnenkrijgt moet je erop letten dat je ook gewoon vetten en eiwitten eet. Je hebt meerdere voedingsstoffen nodig. Je moet zo gevarieerd mogelijk eten en voedingsgroepen niet vermijden.’’
Perfectie
In de overzichtsstudie uit 2025 vertellen de onderzoekers dat orthorexia overduidelijk samenhangt met verschillende psychologische kenmerken. Dit baseren ze op meta-analyses waarin gegevens uit meerdere onderzoeken zijn samengevoegd, hierdoor zijn verbanden statistisch sterker en betrouwbaarder zichtbaar. Eén verband springt eruit: perfectionisme. Het blijkt dat mensen die sterk streven naar perfectie vaker orthorexische neigingen ontwikkelen.
Het voortdurend willen verbeteren en het willen voldoen aan extreem hoge standaarden, staat in verband met orthorexia. Dat past bij het beeld dat de eetstoornis vooral draait om controle, discipline en het nastreven van een ‘perfect’ eetpatroon. Perfectionistische trekken spelen dus een belangrijke rol in het ontstaan of versterken van orthorexische symptomen.
Van ideaal uiterlijk naar ideale gezondheid
Ook Hoogleraar Roefs beaamt dat perfectionisme hier vaak aan ten grondslag ligt. ,,Mensen die dat extreme eetgedrag volhouden, zijn vaak sterk perfectionistisch. Het geeft hun een gevoel van controle. Bij eetstoornissen zie je dat meisjes soms doorgaan tot ver voorbij het punt waarop het lichaam nog ‘mooi’ of gezond is. Dat kun je niet verklaren vanuit alleen een ideaal lichaamsbeeld, het lukt eigenlijk alleen wanneer iemand gedreven wordt door een diepgewortelde drang naar perfectie. En dat is geen compliment.’’
Maatschappelijk probleem
Die diepgewortelde drang naar perfectie zit ook in onze samenleving. Prof. Dr. Robert Vermeiren is een Belgische kinder- en jeugdpsychiater en hoogleraar die in Nederland een van de belangrijkste stemmen is op het gebied van mentale gezondheid bij jongeren. Hij staat bekend om zijn onderzoek naar ernstige psychische problemen, waaronder eetstoornissen.
Vermeiren benadrukt dat mentale problemen niet alleen in jongeren zelf zitten, maar in de samenleving. ,,We leven in een hypernerveuze maatschappij. Alles moet sneller, beter, perfecter. De prestatiedruk is enorm. En het individualisme maakt dat iedereen denkt dat hij het alleen moet kunnen.”
Hij noemt het een misverstand dat er een ‘crisis van mentale gezondheid’ zou zijn. ,,Er is een crisis van de maatschappij. Jongeren worden ziek van de omstandigheden waarin ze moeten leven.’’
Sociale controle
Sociale media maken het probleem groter. Mensen vergelijken zichzelf niet alleen met vrienden, maar met miljoenen andere mensen wereldwijd. Niet alleen het uiterlijk, maar ook voeding lijkt altijd beter te kunnen. Het is soms een competitie op wiens bord het gezondste eten ligt.
We houden ons continu bezig met wat anderen van ons vinden, wat ze verwachten of wat we in de ogen van ander behoren te doen. ,,We zitten vast in andermans verwachtingen’’, zegt Vermeiren.
Roefs: ,,Veel food influencers beweren de meest vreemde dingen, wat heel kwalijk is. Ze zeggen extreem rare dingen waar helemaal geen bewijs voor is. Zoals dat carnivoren dieet. Dat is gewoon een kulargument, zoveel vlees is gewoon geen goed idee’’, zegt ze. ,,Ze zeggen bijvoorbeeld ook dat het goed met je komt als je iedere dag havermout eet. Maar je kan ook gezond eten zonder havermout. De hele focus op één voeding heeft geen zin, je moet op het hele patroon focussen. Die influencers komen met argumenten die iemands gevoel raken en zetten het voedingscentrum, waarvan de aanbevelingen zijn gebaseerd op de laatste stand van wetenschap, in de hoek.’’
Bronnen: