Door D.V. Kazakov
Op de Nederlandse fietspaden zijn fatbikes vrijwel niet meer weg te denken. De brede elektrische fietsen staan steeds vaker centraal in discussies over verkeersveiligheid. Ongelukken, opgevoerde modellen en onaangepast rijgedrag zorgen voor politieke druk om strengere maatregelen of zelfs een verbod, terwijl jongeren zich wel aangetrokken voelen tot de fatbike. Dit brengt allemaal Nederland in een groot, maar ook genuanceerd dilemma.
Het pad van de fatbike richting de stad
Fatbikes rijden normaliter in sneeuw, zand en modder, maar verschijnen nu ook in steden. Onderzoek van Soyeon Kim, Dennis Andreoli en Marjan Hagenzieker van de TU Delft en TU Eindhoven laat zien dat tegenwoordig steeds meer fatbikes op Nederlandse straten voorkomen. Nederland kent al een sterke fietscultuur en de invoering van een helmplicht op scooters in 2023 speelt een belangrijke rol bij de overstap van jongeren naar fatbikes, waar overigens ook geen rijbewijs voor nodig is.
De cijfers met betrekking tot verkeersveiligheid zorgen voor bezorgdheid. Uit gegevens van VeiligheidNL blijkt dat in week 40 van 2024 ongeveer 7,4 procent van de opnames in de spoedeisende hulp van fietsongevallen gerelateerd is aan de fatbike. Daarnaast had 22 procent van de fatbike-bestuurders zodanig ernstig letsel met als gevolg directe ziekenhuisopnames. Volgens onderzoeker Soyeon Kim aan de University of Warwick beoordelen andere weggebruikers fatbike-gebruikers vaak negatief. In haar onderzoek gaan fatbikes vaak samen met ongewenst gedrag, verkeersovertredingen en jongeren. Deelnemers aan het onderzoek vonden daarom fatbikes erger dan standaard e-bikes.
Kim benadrukt dat de publieke opinie hierbij een grote rol speelt. Aandacht van de media voor ongelukken en opgevoerde modellen beïnvloedt hoe mensen naar fatbikes kijken. Hierdoor ziet de maatschappij jongere fatbike-gebruikers vaker als een zogenaamde probleemgroep.
Waarom jongeren zich aangetrokken voelen tot de fatbike
Volgens Tamara Hoekstra, verkeerspsycholoog en tot kort geleden werkzaam bij de Stichting Wetenschappelijk Onderzoek Verkeersveiligheid (SWOV), is de aantrekkingskracht van fatbikes onder jongeren niet alleen praktisch, maar ook sociaal van aard. “Een standaard e-bike kan je zien als iets voor ouderen,” zegt Hoekstra. “Een fatbike heeft wel die functionaliteit, maar is tegelijkertijd een symbool geworden voor een bepaalde groep jongeren die zich daarmee willen onderscheiden.” Volgens Hoekstra spelen groepsdruk en status een grote rol bij adolescenten.
Volgens de verkeerspsycholoog maakt juist de negatieve publieke aandacht fatbikes soms nog aantrekkelijker voor jongeren. “Negatieve publieke opinie vanuit de overheid en media of ouderen doet er niet zo toe” zegt zij. Daarnaast spelen volgens Hoekstra ook sociale verschillen mee. “Voor jongeren die niet tot de dominante sociale groep behoren, kan afwijkend gedrag een aantrekkelijke manier zijn om zich tegen die dominante groep af te zetten.” De negatieve beeldvorming rond fatbikes kan dan zelfs bijdragen aan de aantrekkingskracht.
Dit sluit aan bij de bevindingen van Soyeon Kim. Zij en de andere onderzoekers, die via enquêtes mensen vroegen naar hun meningen over fatbike-bestuurders, verwijzen namelijk naar ‘ingroup-outgroup’-denken: weggebruikers zien fatbikers als anderen wat polarisatie verder versterkt. Ook speelt risicogedrag hierin een rol. Volgens Hoekstra overschatten jongeren zichzelf vaker in het verkeer. “Jongeren hebben minder ervaring met dat dingen fout kunnen gaan,” aldus Hoekstra.
Andere wetenschappelijke artikelen bevestigen dit beeld. Onderzoek van Anat Meir aan het Holon Institute of Technology in Israël vermeldt dat onervaren jongeren moeite hebben met het herkennen van gevaarlijke verkeerssituaties. Tijdens het onderzoek moesten jongeren deelnemen aan twee soorten interventies om te kijken of ze goed gevaren kunnen anticiperen. De studie laat bovendien zien dat gevaarherkenning trainbaar is, wat voorstelt dat een verbod niet per se verkeersveiligheid zal verbeteren.
Waarom een verbod?
De politieke discussie over fatbikes draait vooral om veiligheid en handhaving. Politici maken zich zorgen om opgevoerde fatbikes met een snelheid hoger dan 25 kilometer per uur. Uit politiecontroles in Amsterdam bleek volgens het onderzoek van de technische onderzoekers dat meer dan de helft van de bestuurders zijn fatbikes had opgevoerd. Gemeenten zoals Enschede hanteren al een verbod volgens de NOS, maar veel politici willen ook landelijke regels. Tegelijkertijd is er een discussie of een verbod juridisch zou werken: officieel valt de fatbike namelijk onder dezelfde categorie als de gewone elektrische fiets.
Verkeersdeskundige Dick de Waard aan de Rijksuniversiteit Groningen ziet dat deze discussie vaak meer emoties losmaakt dan andere veiligheidsproblemen. Volgens hem draait het vooral om het gedrag van gebruikers: “De fatbike zelf is niet meer dan een elektrische fiets.” Het probleem ligt volgens hem bij fatbike-bestuurders die regels overtreden. Ook Hoekstra vindt dat de maatschappelijke ophef soms groter is dan nodig. “De publieke ophef en politieke aandacht zijn onevenredig groot,” zegt zij. Tegelijkertijd erkennen zij beiden dat fatbikes door hun gewicht en snelheid wel degelijk extra risico’s met zich meebrengen. “De klap hangt af van de massa keer de snelheid,” legt Hoekstra uit. “Opvoeren is sowieso een groot probleem natuurlijk”, aldus De Waard.
Het leven na een verbod
Een fatbike-verbod zou grote gevolgen kunnen hebben voor jongeren die afhankelijk zijn van het voertuig. Fatbikes zijn relatief goedkoop en geven jongeren veel vrijheid. Volgens Hoekstra is het daarom onzeker of een verbod het probleem echt oplost. Jongeren hebben volgens haar onderliggende behoeften aan mobiliteit, onafhankelijkheid en identiteit. “Die behoefte verdwijnt niet door een verbod,” zegt zij. Daarnaast kan een verbod volgens haar averechts werken. In de psychologie staat dit bekend als ‘reactance’: wanneer iets vrijheid beperkt, kan datgene juist anderen aantrekken. “Voor sommige jongeren kan een verbod de aantrekkingskracht juist vergroten,” stelt Hoekstra.
Een ander mogelijk gevolg is dat jongeren minder mobiel zullen zijn. Vooral in steden gebruiken jongeren fatbikes om snel naar school, werk of vrienden te gaan. Volgens Hoekstra gaat het vooral om drukke, slecht ingerichte straten in dichtbebouwde wijken met weinig of slecht aangegeven fietspaden. Deze kunnen vaak voor gevaarlijke situaties zorgen, zoals op de Grote Marktstraat in Den Haag. Zij ziet in deze straat regelmatig onduidelijkheden ontstaan voor zowel fietsers als voetgangers: “Dit zijn allebei kwetsbare verkeersdeelnemers.” “Maar op de een of andere manier daar vinden ze allebei dat ze recht hebben op dat stukje.”, aldus de verkeerspsycholoog.
Wat anders dan een verbod?
Veel onderzoekers pleiten daarom voor een combinatie. Een eerste mogelijkheid is een verbeterd verkeersonderwijs. Uit het onderzoek van Meir, waar wetenschappers de gevaarherkenning van jongeren onderzochten, blijkt dat trainingen de verkeersveiligheid onder jongeren kunnen verbeteren. Jongeren leren hierdoor eerder risico’s herkennen en veiliger reageren. Daarnaast noemen onderzoekers infrastructuur als een belangrijke factor. Brede fietspaden, gescheiden verkeersstromen en veiligere kruispunten kunnen ongelukken mogelijk verminderen.
Ook noemen wetenschappers doelgerichte regelgeving op. Een minimumleeftijd of het meten van bandbreedte zou volgens sommige deskundigen effectiever zijn dan een totaalverbod. Soyeon Kim en haar mede-onderzoekers pleiten bovendien voor informatiecampagnes. Volgens hen kunnen campagnes namelijk veilig gedrag stimuleren. Echter bekritiseert Dick de Waard campagnes in het geval van deze kwestie: “Campagnes hebben maar heel weinig effect en het is sowieso al lastig om je doelgroep te bereiken.”
De afstand tussen de politiek en de jongeren
Politici en wetenschappers hebben het onderling wel vaak over de fatbikes, maar het is ook van belang om te weten hoe jongeren met een fatbike zich voelen over de hele discussie rondom de voertuigen. De zestienjarige Soufyan uit Bergen op Zoom noemt de ophef nutteloos: “Als je je gewoon aan de regels houdt, zouden andere mensen er geen last van hebben.” Hij verwacht ook dat een verbod niet veel effect zal hebben op jongeren: “Een fatbike is best duur en daarom denk ik dat veel gaan blijven rijden.”, aldus Soufyan. De bestuurder hecht overigens niet enorm veel waarde aan zijn fatbike, maar begrijpt wel dat het voor anderen van belang kan zijn: “Ik kan wel begrijpen dat mensen het belangrijk zouden vinden als dat hun vervoermiddel is voor werk of school.”
Ook de vijftienjarige Aymen ziet een negatief beeld rond de fatbikes. Volgens hem is dit beeld overdreven en niet juist, omdat een klein gedeelte van de fatbike-jongeren voor alle ophef zou zorgen: “Dit is eigenlijk maar een kleine groep van het totale.” Aymen zegt dat hij een fatbike-verbod jammer zou vinden wegens hoe praktisch het voertuig is, maar wel zich eraan zal houden. Toch denkt hij niet dat er binnenkort sprake zal zijn van een verbod: “Tegen de tijd dat er daadwerkelijk een verbod komt, zie ik mezelf al op een scooter of rijlessen nemen”, aldus Aymen.
De antwoorden van deze twee jongeren passen bij het geschetste beeld van verkeerspsycholoog Tamara Hoekstra. Voor jongeren is de fatbike niet alleen een voertuig, maar een middel voor vrijheid en ondersteuning in hun dagelijks leven. Waar politici en de maatschappij vooral praten over de wetgeving en een verbod, hebben jongeren vooral interesse in iets simpelers: zelfstandig ergens kunnen komen.