De eettafel is veel meer dan alleen een plek waar maaltijden worden genuttigd. Het is een plek waar de basis voor de relatie met voeding van het kind wordt gelegd. Ouders beïnvloeden dit proces door de manier waarop maaltijden worden gegeten, hoe zij omgaan met signalen van het kind, de interactie aan tafel en hun eigen gedrag.
Door Kyra de Roode
Het is een woensdagmiddag in een druk eetcafé in het centrum van Leiden. Aan een tafeltje in de hoek probeert een geduldige moeder een hapje puree in de mond van haar peuter te krijgen. De peuter draait resoluut zijn hoofd weg en houdt de lippen stijf op elkaar. “Nog één hapje voor oma,” vleit de moeder, terwijl ze de lepel opnieuw richting het gezichtje stuurt. “Vroeger was dat gewoon ander,” vertelt Jaap (73), die samen met zijn vrouw verderop aan een tafeltje zit. “Je at wat de pot schafte en je bleef zitten tot je bord leeg was. Daar werd niet echt over onderhandeld.” Fenna (21), die hier als serveerster werkt, ziet vanaf de werkvloer dagelijks verschillen tussen gezinnen. “Ik zie gezinnen waarbij het eten wel een strijd lijkt en ouders er alles aan doen om hun kind te laten eten. Maar ik zie ook veel gezinnen waarbij het veel rustiger verloopt en het eten meer vanzelf gaat.”
Dit tafereel doet zich dagelijks bij talloze gezinnen voor. Volgens Shelley van der Veek, universitair hoofddocent bij het instituut Pedagogische Wetenschappen van de Universiteit Leiden, wordt de basis voor eetgedrag thuis gelegd: “Ouders hebben een grote invloed door wat er op tafel wordt gezet, de sfeer die er heerst en of er überhaupt aan tafel wordt gegeten of dat dat op een andere plek gebeurt. Maar ook door wat kinderen leren over wat gezond is en wat niet, en hoe je naar je lijf luistert.” Maar hoe ziet die rol van ouders in het eetgedrag van kinderen er precies uit?
Gezamenlijke maaltijden blijken een rol te kunnen spelen in het eetgedrag van kinderen. Een studie van onderzoekers van de Universiteit van Illinois uit 2011 liet zien dat deze mogelijk een belangrijke bijdrage kunnen leveren aan de gezondheid. Regelmatig samen eten als gezin lijkt als schild te fungeren tegen diverse risico’s voor de gezondheid, variërend van ongezond eten, tot een te hoog gewicht en eetstoornissen. Kinderen die minstens 3 keer per week gezamenlijk een maaltijd nuttigen, hebben een kleinere kans op deze problemen. Zo daalt de kans op de inname van ongezonde voeding met 20 procent, neemt het risico op overgewicht af met 12 procent en vermindert de kans op eetstoornissen met 35 procent. Tegelijkertijd vergroot dit de kans op de inname van gezonde voeding met 24 procent.
Ook de manier waarop ouders hun kinderen voeden blijkt van invloed op de relatie met voeding. Centraal hierin staat sensitiviteit. “Een sensitieve voedingsstijl houdt in dat je goed naar de signalen van je kind kijkt, je deze goed interpreteert en daar vervolgens adequaat op reageert,” zegt Van der Veek. Een sensitieve voedingsstijl kan zich in de praktijk uiten in allerlei soorten reacties, legt ze uit. Het kan betekenen dat je als ouder niet altijd direct meegaat in de wens van je kind. “Als je het toelaat dat hij na één hapje zegt ‘ik wil nu niet meer’ betekent een sensitieve reactie soms ook dat je daar juist niet aan toegeeft, maar dat je hele duidelijke afspraken maakt,” zegt van der Veek.
“De algemene gedachte is dat op het moment dat je sensitief voedt, dat een positief effect kan hebben op overgewicht omdat je kind leert om goed te luisteren naar het eigen hongersignaal,” zegt Van der Veek. Ook wanneer een ouder minder sensitief is heeft dit gevolgen. Merel van Vliet, universitair docent bij het instituut Pedagogische Wetenschappen aan de Universiteit Leiden, legt uit dat het aangeboren mechanisme om honger en verzadiging aan te voelen ‘lui’ wordt wanneer ouders deze signalen structureel negeren. “Dan hoeft je niet meer naar je lijf te luisteren en heb je op latere leeftijd bijvoorbeeld meer kans op overeten,” zegt van Vliet.
Sensitief blijven aan de eettafel kan een uitdaging zijn. Een studie van Nederlandse onderzoekers uit 2022 laat zien dat moeders tijdens de maaltijd minder sensitief reageren op hun kind dan tijdens vrije speelsituaties. Van der Veek verklaart dit verschil door de specifieke druk die bij de maaltijd komt kijken: “De eisen aan de tafel zijn heel anders. Als ouder zijnde ligt er een taak, het kind moet namelijk eten. Daarnaast ligt er voor jezelf een taak. Je moet zelf eten en bent waarschijnlijk ook met je partner aan het praten. Je bent dus met veel meer dingen bezig dan wanneer je samen één op één met je kind aan het spelen bent.”
Marieke (35), moeder van een peuter van 3, herkent hoe lastig dit kan zijn: “Soms kunnen de maaltijden best een uitdaging zijn. Mijn kind wil niet altijd even goed eten en dit maakt het lastig om hier mee om te gaan want ik wil het liefst dat ze haar eten binnenkrijgt. Ik merk dat ik daar op die momenten niet altijd even goed mee om ga. Soms probeer ik haar toch iets meer te laten eten maar dan zorgt dit voor frustratie bij ons allebei.”
Bij de interactie tussen ouder en kind is er sprake van tweerichtingsverkeer, ze kunnen elkaar namelijk wederzijds beïnvloeden. Een studie van Nederlandse onderzoekers uit 2021laat zien dat bij zowel ouder als kind een positieve associatie met het voedingsmoment kan ontstaan wanneer de kennismaking met vast voedsel soepel en prettig verloopt. Wanneer een baby genoot van de aangeboden groente, ging dat gepaard met een sensitievere voedingsstijl van de moeder bij de volgende maaltijd. Dit wijst erop dat de reactie van een baby bij het eerste voedingsmoment mogelijk van invloed kan zijn op het gedrag van de moeder.
Een studie van Nederlandse onderzoekers uit 2022 laat zien dat er andersom ook een negatief interactiepatroon kan ontstaan. Wanneer een kind voorheen bepaald eten lekker vond maar dit begint te weigeren, wordt de kans groter dat ouders negatiever en strenger gaan optreden. Dit kan leiden tot steeds meer weerstand bij het kind. “Elke ouder wil natuurlijk dat zijn kind gezond is en goed groeit, en de bedoelingen zijn vaak goed, maar soms leidt dat in de dynamiek tussen ouder en kind tot wat meer negatieve interactiepatronen. Bijvoorbeeld als het kind gedwongen wordt om te eten daar waar het niet meer wil, wat echt impact kan hebben op kinderen. Als dat op structurele basis gebeurt, kunnen ze een negatieve associatie met eten ontwikkelen die doorloopt tot in de volwassenheid,” zegt Van Vliet.
Hiernaast speelt ook het modelleereffect een rol aan tafel, wat betekent dat kinderen gedrag van hun ouders overnemen door hen te observeren. “Als je als ouder zelf makkelijk eet en ook uitdraagt van joh datgene wat hier op mijn bord ligt is perfectly safe, dan durft je kind natuurlijk ook veel meer te proeven. Terwijl als er een zijn neus ervoor ophaalt, en dat is niet alleen de ouder maar ook een broertje of zusje, maakt dat het soms extra moeilijk,” zegt van der Veek.
Marieke (35) ziet dit regelmatig binnen haar gezin terug. “Als wij iets heel lekker vinden en dat ook laten merken, zie je dat ze meteen nieuwsgierig wordt. Dan wil ze het ook proeven en hoor je haar ineens ‘hmmm’ zeggen, precies zoals wij doen. Maar het werkt ook andersom. Als wij minder enthousiast zijn of laten merken dat wij iets niet zo lekker vinden, merk je juist dat ze terughoudend wordt en het laat liggen.”
Terug in het Leidse eetcafé beweegt de moeder opnieuw een lepeltje puree richting de mond van haar peuter. Dit keer gaat zijn mond op een kier. Aan de tafeltjes eromheen gaan de gesprekken verder en worden meer gasten bediend. Voor de meeste bezoekers is het een onopvallend moment, maar juist tijdens die alledaagse eetmomenten wordt de basis voor het eetgedrag van een kind gelegd. Zo wordt aan die tafel meer gevoed dan alleen de maag.