achtergrondartikel
Overprikkeld en opgebrand: een frisse blik op ADHD en Burn-out

Mensen met ADHD zijn de hele dag door overprikkeld en hebben daardoor een veel grotere kans op een burn-out. Tenminste als je websites als Wendy, Margriet en GGZ Nieuws moet geloven. Ook als je je favoriete socialmedia-app opent, vliegen de aannames je om de oren. Maar is dit eigenlijk wel zo? Tijd om die prikkelverwerking van ADHD’ers eens onder de loep te nemen. Klopt het dat zij sneller in een burn-out belanden?

Foto: freepik
Illustratie: Freepik

Voor iedereen is een burn-out anders, maar er zijn wel duidelijke kaders wanneer we spreken van een burn-out. Ten eerste spreken we enkel van een burn-out als de klachten gerelateerd kunnen worden aan werk. De oorzaak ligt altijd op de werkvloer, en uit zich dan ook op het werk. Ziekten als oververmoeidheid en depressie die dezelfde symptomen hebben als burn-out, zijn niet hetzelfde omdat het ontstaan elders ligt. 

Dat de oorzaak van een burn-out op de werkvloer ligt, heeft verschillende aanleidingen. Een van de voornaamste oorzaken die wordt genoemd in verschillende onderzoeken is de hoge werkdruk. Dit in combinatie met weinig regelmogelijkheden. Dit laatste houdt in dat iemand niet zelf zijn tijd kan indelen, weinig bewegingsvrijheid heeft in uit te voeren taken etc. Verder worden hoge taakeisen, weinig hulpbronnen en onvoldoende inspanning-herstel genoemd. 

Persoonlijkheidskenmerken 

Daarnaast worden voor de kans op een burn-out ook persoonlijkheidskenmerken genoemd. Van de vijf dimensies van het Big-5-persoonlijkheidsmodel (openheid, consciëntieusheid, extraversie, neuroticisme en vriendelijkheid) is de correlatie tussen neuroticisme en burn-out het sterkst en openheid het zwakst. Neuroticisme staat ook wel bekend als emotionele instabiliteit, en daarbij het hebben van negatieve stemmingen. De verhoogde kans op een burn-out zou daarmee liggen aan het feit dat deze mensen sneller geneigd zijn nadruk te leggen op de negatieve aspecten van werk, ten opzichte van mensen die niet neurotisch zijn. 

In de vele onderzoeken over burn-out wordt niets gezegd over ADHD. Ook neuroticisme kan niet in verband worden gebracht met ADHD. Er bestaan neurotische ADHD’ers maar waarschijnlijk net zoveel niet-neurotische ADHD’ers. Die twee aandoeningen staan los van elkaar.

ADHD

Volgens de DSM-5 is ADHD een neurobiologische ontwikkelingsstoornis, wat zoveel betekent als problemen in de ontwikkeling waarbij hersenafwijkingen een rol spelen. Volgens diezelfde DSM-5 kan ADHD worden onderverdeeld in drie typen:

  • ADHD-I (Inattentive): dit zijn vaak de dagdromers, mensen die moeite hebben hun aandacht erbij te houden en in hun eigen gedachten verzonken zijn. Voorheen stond dit type bekend als ‘ADD’.
  • ADHD-H (Hyperactive/Impulsive) dit zijn de echte druktemakers, net als bij type I hebben deze mensen moeite hun aandacht erbij te houden. Daarnaast zijn ze ook druk, en hebben daardoor moeite met stilzitten, wat vaak gepaard gaat met impulsieve uitspraken of acties. 
  • Als laatste is er nog een combinatie van bovengenoemde: AHDH-C (combined), die het meest voorkomt. 

Nooit rust 

Sandra Kooij doet onderzoek naar diagnostiek en behandeling van ADHD en promoveerde op een onderzoek dat aantoonde dat ADHD ook voorkomt bij volwassenen. Naast bijzonder hoogleraar ‘ADHD bij volwassenen’ aan Amsterdam UMC/VUMc is zij ook GGZ-psychiater en heeft zij vele patiënten in haar praktijk gehad die kampen met perioden van burn-out/overspanning/chronische vermoeidheid. ‘De ADHD-kenmerken leiden heel makkelijk tot uitputting, doordat mensen met ADHD altijd maar doorgaan en niet goed kunnen remmen, stoppen, relativeren, slapen of ontspannen.’ 

Daarnaast zouden mensen met ADHD volgens Kooij vooral naar buiten en minder naar binnen gericht zijn, waardoor ze een burn-out niet aan zien komen en er te lang mee doorlopen. ‘We zien overigens vooral dat vrouwen met ADHD sneller in een burn-out komen, omdat bij hen de hyperactiviteit zich meer uit in alle ballen in de lucht houden.’

Prikkelverwerking 

Dan even over die prikkelverwerking die ervoor zou zorgen dat mensen met ADHD sneller opgebrand raken. Op de website van GGZ Nieuws staat de prikkelverwerking als volgt omschreven: ‘Geen automatische en efficiënte prikkelverwerking. Dat is misschien wel de kern van de meeste ADHD-kenmerken. Een ADHD-brein lijkt constant op zoek naar nieuwe, interessante prikkels en filtert daardoor de prikkels een stuk minder automatisch.’ Het filteren gebeurt dus niet op automatische piloot maar doet het brein als het ware handmatig, wat uiteraard veel meer energie kost. Als je werk hebt waar veel prikkels binnenkomen zou dit als een katalysator werken op het krijgen van een burn-out. 

Geen hersenafwijking

Maar volgens Laura Batstra, hoogleraar psychologie aan de Rijksuniversiteit Groningen, is hier helemaal geen sprake van. Er zou geen aantoonbaar verschil zijn tussen het ADHD- en het neurotypische brein. ‘ADHD staat beschreven in de DSM, daar wordt op basis van symptomen omschreven wat deze stoornis inhoudt. Er is 45 jaar lang onderzoek gedaan naar hersenafwijkingen bij personen met ADHD, maar die is er nooit gevonden. Daarnaast staat er in de definitie van ADHD niets over prikkelverwerking omschreven.’

‘ADHD is geen hersenafwijking, maar gedrag dat lastig te rijmen valt met de hoge eisen die de samenleving heeft’

Laura Batstra, hoogleraar psychologie

Volgens een onderzoek uit 2020 werd zelfs aangetoond dat het prikkelverwerkingscentrum bij een groep met ADHD’ers volledig intact is, net zoals de ‘gezonde’ controlegroep. In figuur 1 is te zien hoe de hypothese dat de ADHD-groep (373 deelnemers) en de controlegroep (374 deelnemers) geen aantoonbaar verschil zouden vertonen in het brein, wordt bevestigd. 

Figuur 1 Bron: mdpi.com

Dat er geen aantoonbaar bewijs is in de hersenen betekent volgens Batstra overigens niet dat ADHD niet bestaat. ‘Het is gedrag dat lastig te rijmen valt met de eisen die onze samenleving heeft.’ Hetzelfde geldt volgens haar voor een burn-out. ‘Ook een burn-out kent geen hersenafwijking of een biomedische grondslag, maar net als de toename in ADHD-diagnoses lijkt dit eerder te liggen in de veeleisende wereld waarin wij leven.’ 

Context 

Toch zijn er genoeg mensen die last hebben van de symptomen van ADHD of van een burn-out. Beide hebben geen biomedische grondslag maar komen wel in toenemende mate voor. Aan de prikkelverwerking kan het volgens onderzoeken niet liggen, maar Batstra ziet wel een duidelijke overlap: ‘De gemene deler is bij beide denk ik context, als steeds meer kinderen moeite hebben om zich te concentreren op school, dan moet de manier van lesgeven misschien veranderen. Als steeds meer mensen burn-out raken dan kunnen we dat ook zien als signaal dat onze gewoonten met betrekking tot werk, rust, belasting en ontspanning, etc. niet op orde zijn.’ 

Het zou volgens Batstra beter zijn kritisch te kijken naar de context waarin symptomen plaatsvinden, in plaats van het individu die deze symptomen vertoont. ‘Een behandeling helpt maar één persoon, een samenleving met lagere eisen en minder werkdruk helpt iedereen.’

Op de vraag of ADHD’ers continue overprikkeld zijn en daardoor sneller in een burn-out terecht komen is een duidelijk antwoord: nee, dat is niet zo. In de eerste plaats omdat er niets mis is met de prikkelverwerking van personen met ADHD. Toch zijn er mensen die aangeven veel last te hebben van hun symptomen, en opbranden. Dat geeft stof tot nadenken: als iedereen prima prikkels kan verwerken, leven we misschien in een wereld met te veel prikkels?

18 - 04 - 2024 |
Jackie Oden