Waarom Loekasjenko zich een lockdown niet kan permitteren

Foto Serge Serebro (CC BY-SA 4.0)
26 - 05 - 2020 ► 12:37



Terwijl bijna heel Europa in lockdown is, onderneemt president Loekasjenko van Wit-Rusland geen maatregelen om de verspreiding van het coronavisus tegen te gaan. Het advies van de autoritaire leider, die al sinds 1994 aan de macht is: ‘Drink veel wodka, ga naar de sauna en werk hard.’ Inmiddels zijn er in het land 199 sterfgevallen (25 mei 2020) gerapporteerd volgens de officiële cijfers, maar dit valt te betwijfelen. Wat is de verklaring voor de laconieke aanpak van de door velen als laatste Europese dictator beschouwde Loekasjenko? En welke gevolgen heeft dit voor de bevolking?

Anna, een inwoner van Wit-Rusland van wie de naam om veiligheidsredenen is aangepast, zit door de coronacrisis vast in haar geboorteplaats. Normaal gesproken studeert ze in Polen, maar toen ze in maart voor twee weken naar haar ouderlijk huis ging, kon ze niet meer terug. Ze vindt de hele situatie beangstigend en voelt zich niet veilig in haar geboorteplaats. ‘’Het gewone leven in Wit-Rusland heeft nooit stilgestaan. Er is geen quarantaine. Alle winkels, cafés en parken zijn nog open.’’ Wanneer Anna naar buiten gaat, ziet ze bijna niemand een mondkapje dragen. ‘’Als ik buiten een mondkapje draag, kijkt iedereen mij verbaasd aan. Veel inwoners denken dat ze niet bang hoeven te zijn. Ze geloven wat ze op televisie zien en wat de president zegt.’’

Er zijn ook mensen die niet geloven in de aanpak van Loekasjenko en er tegenin gaan. Maar wie zich tegen het virus probeert te beschermen, kan op weerstand van de regering wachten. ‘’Instanties zoals scholen die mensen van beschermingsmiddelen voorzien en maatregelen tegen het virus treffen, worden hiervoor gestraft. De president zegt dat mensen die mondkapjes dragen, dit puur voor de show doen’’, aldus Anna.

Economische domper
Er is door diverse media al gespeculeerd over een mogelijke verklaring voor het gedrag van de autoritaire leider. De verklaring die het meest voorkomt is dat Wit-Rusland in zwaar economisch weer verkeert. Zo wordt er beweerd dat er een totale ineenstorting van de Wit-Russische economie dreigt als er een lockdown komt. De economie heeft de voorbije maanden al zware klappen gekregen.

Theoretisch gezien kan dit een mogelijke verklaring zijn. Van Zanden en Pappaioannou ontdekten in hun onderzoek naar politieke regimes en economische ontwikkelingen dat nepverkiezingen heilzaam zijn voor de economie. Volgens de onderzoekers houden heersers voorafgaand aan verkiezingen hun economische wanpraktijken even in om het volk te plezieren. Dit sluit aan bij ‘The political business cycle’, een theorie die voorspelt dat vooral opportunistische beleidsvorming plaatsvindt in de aanloop naar verkiezingen. Met name autoritaire leiders creëren gunstige economische omstandigheden om aan de macht te blijven. Dit jaar nog vinden er verkiezingen plaats in Wit-Rusland. Kan de laconieke aanpak van Loekasjenko hiermee te maken hebben?

Uit onderzoek van politicoloog Dr. Anaïs Marin is gebleken dat sociaal-economische stabiliteit een acceptabele tafelruil is voor het gebrek aan politieke vrijheden. Hoewel er publieke zorgen zijn over het politieke systeem, vallen deze weg bij een betrouwbare levensstandaard en een stabiele samenleving. Sociaal-economische stabiliteit wordt regelmatig genoemd als ruggengraat voor Loekasjenko’s populariteit. Tegelijkertijd is dit het een potentiële achilleshiel voor het regime mocht deze stabiliteit afnemen in het geval van een economische crisis.

De president is niet immuun geweest voor perioden van impopulariteit. In 2011 bereikte het land een dieptepunt toen het in een economische crisis terecht kwam. In datzelfde jaar gaf maar 20,5 procent van de bevolking aan te willen stemmen op Loekasjenko en maar 17 procent was van mening dat het land de goede kant opging. Ook werd het regime op de proef gesteld tijdens de nieuwe financiële crisis die eind 2014 de kop opstak. Begin 2017 waren er een aantal grote landelijke protesten. Een nieuwe economische crisis kan tot nieuwe instabiliteit in de populariteit van de president leiden, een paar maanden verwijderd van de verkiezingen. Hoogstwaarschijnlijk ziet Loekasjenko dat ook in. Eerder beschreef hij de pandemie als een ‘psychose’ die onnodig de wereldeconomie verpest.

Heldenstatus
Anna bevestigt dat de economische situatie momenteel erg slecht is in het land. ‘’Als de regering maatregelen neemt, belanden we in een nog slechtere situatie. Ik geloof dat de grootste reden om niet voor een lockdown te kiezen is dat Loekasjenko de economie draaiende wil houden.’’ Wel denkt ze dat de verkiezingen niet de doorslag geven. ‘’Er zijn geen democratische verkiezingen in ons land. Hij blijft voorlopig nog president en ik denk niet dat de coronacrisis hier verandering in gaat brengen. De voornaamste reden is dus echt dat hij zich geen economische crisis kan veroorloven’’, aldus Anna.

Max Bader (Universiteit Leiden), universitair docent en Rusland- en Eurazië-expert, is het met Anna eens. Het argument dat er bijna verkiezingen gaan plaatsvinden in Wit-Rusland, vindt Bader geen goede verklaring voor de aanpak van de president. ‘’Het kan altijd meespelen, maar het is een argumentatie die je normaal gesproken toepast op democratieën. Om herkozen te worden is de steun van de bevolking nodig. Dat kan onder andere via economisch beleid. Maar Wit-Rusland is geen democratie. Een autoritair leider als Loekasjenko heeft verschillende mogelijkheden om de verkiezing hoe dan ook naar zijn hand te zetten. Zo heb ik zelf verkiezingen waargenomen in Wit-Rusland, waaruit bleek dat er veel stembusfraude plaatsvindt. Verder heeft hij veel andere mogelijkheden om ervoor te zorgen dat mensen op hem stemmen. Dat kan onder andere gepaard gaan met dwang, iets wat vaak in autoritaire staten voorkomt. Sommige autoritaire leiders proberen wel om ten minste een deel van de stemmen te winnen. De meeste niet, die zullen eerder gebruikmaken van verkiezingsfraude ofwel verschillende vormen van dwang.’’

Op het gebied van economische speculaties heeft Bader ook een andere kijk op de situatie. Wel gelooft hij dat economische motieven kunnen meespelen, maar niet de doorslag geven voor de keuzes die de president maakt. Een verklaring voor de manier waarop Loekasjenko de coronacrisis aanpakt, heeft volgens Bader meer te maken met het feit dat de president een dictator is. Zelfs nog in sterkere mate dan Poetin in Rusland. Hierdoor kan de president grote beslissingen nemen, zonder te overleggen met anderen. ‘’Loekasjenko is een aparte kerel. Zijn wil is wet. Als hij vindt dat het overbodig is om maatregelen te treffen, dan gebeurt het niet.’’ Dit beaamt Anna. ‘’Loekasjenko denkt dat hij de belangrijkste persoon in de wereld is. Hij kan alles doen wat hij wil en als hij de economie redt, maakt dat hem in zijn ogen tot een held.’’

Inmenging van de KGB
Hoe komt het dat Loekasjenko wegkomt met zijn manier van handelen? Hier heeft Bader een mogelijke verklaring voor. ‘’Op het moment dat er ontzettend veel slachtoffers in Wit-Rusland zijn, moet Loekasjenko misschien zijn positie herzien. De uitbraak is momenteel relatief beperkt. Volgens de officiële cijfers zijn er 199 doden gevallen, maar de feitelijke cijfers kunnen eventueel hoger liggen. Desondanks zullen de cijfers waarschijnlijk lager liggen dan in andere delen van Europa en komt hij ermee weg om vooralsnog geen maatregelen te nemen.’’

Anna bevestigt zijn vermoeden. ‘’De overheid probeert op alle mogelijke manieren het virus te maskeren. In overlijdensberichten waarin mensen staan die door COVID-19 om het leven zijn gekomen, wordt als doodsoorzaak een longontsteking vermeldt’’. Daarnaast denkt Anna dat het aantal besmettingen en doden vele malen hoger ligt. ‘’Mijn ouders werken als dokter in het ziekenhuis en hebben meegemaakt hoe de geheime dienst, de KGB, alle telefoonverbindingen in het ziekenhuis heeft verbroken. Ook heeft het medisch personeel een speciale verklaring moeten ondertekenen waarin staat vermeldt dat ze niets over het aantal besmettingen en doden naar buiten mogen brengen. Wie dat wel doet riskeert een gevangenisstraf.”

Een eenduidige verklaring voor het gedrag van president Loekasjenko is lastig te definiëren. Diverse media, experts en Wit-Russen zijn het niet met elkaar eens over de verklaring voor de corona-aanpak van de autoritaire leider. Wel is het duidelijk geworden dat het land zich geen economische instabiliteit kan permitteren. Maar of Loekasjenko bang is voor impopulariteit vlak voor de verkiezingen en zich geen opstand kan veroorloven zoals die tijdens de economische crisis in 2011 blijft de vraag. Bader:  ‘Het kan zomaar zijn dat Loekasjenko de noodzaak van het virus niet inziet. Misschien vindt hij het allemaal flauwekul. Of denkt hij dat het een samenzwering is. Misschien denkt hij wel dat het een serieuze bedreiging is, maar heeft hij andere motieven om tot een lockdown of quarantaine te komen. Vaak weet je het simpelweg niet bij autoritaire leiders. Het is altijd een beetje gissen. Om tot een echte verklaring te komen moet je in zijn hoofd kijken en dat kunnen we helaas niet’.’

Foto: Serge Serebro, Vitebsk Popular News (CC BY-SA 4.0)

Jessica Rijsdijk



Geef een reactie

artikelen van Jessica Rijsdijk:
Waarom Loekasjenko zich een lockdown niet kan permitteren
Pinguïns gebruiken zelfde spraakpatronen als mens
Kennis als wapen tegen kanker