De gevaren die buiten de aarde schuilen

Zonnestorm. Foto NASA (CC BY 2.0)
28 - 05 - 2020 ► 19:34



Op aarde grijpt momenteel het coronavirus om zich heen. Niet onbegrijpelijk ligt de focus van de mensen nu volledig op de volksgezondheid door binnen te blijven en afstand van elkaar te houden. Toch loert er altijd potentieel gevaar buiten de sferen van de aarde.

Op woensdag 29 april scheerde er een potentieel gevaarlijke asteroïde langs de aarde. Deze ruimterots, genaamd 1998 OR2, had een diameter van ongeveer twee kilometer en bleef op 6,3 miljoen kilometer afstand. Dat is ongeveer zestien keer de afstand tussen de aarde en de maan, wat perfect is voor social distancing. Met deze afstanden lijkt de aanduiding door NASA als ‘potentieel gevaarlijk’ alleen wel vreemd.

Simon Portegies Zwart, hoogleraar astronomie aan de Universiteit van Leiden, stelt dat NASA andere standaarden naleeft. “Het klopt inderdaad dat 6,3 miljoen kilometer niet dichtbij is, maar NASA bestempelt de meeste objecten die binnen 7,5 miljoen kilometer van de aarde komen als potentieel gevaarlijk. Daarnaast had de planetoïde een diameter van twee kilometer, wat serieuze gevolgen zal hebben voor een groot stuk grondgebied als er een impact was geweest.”

Close-calls

Alleen als 1998 OR2 opeens drastisch van baan verandert, kan de planetoïde de aarde rammen. In 2079 zal deze ruimterots weer langs scheren, ditmaal op ongeveer 1,5 miljoen kilometer afstand. “De baan van deze asteroïde, zowel als vele anderen, is al vastgesteld voor honderd jaar in de toekomst. De kans dat een asteroïde de aarde in de komende honderd jaar zal rammen, is nihil”, meldt Zwart.

Toch was er een asteroïde die iets meer dan honderd jaar geleden, in 1908, de aarde bereikte. In Tunguska, Rusland, ontplofte vlak boven de grond een asteroïde met een diameter van ongeveer tweehonderd meter. Tweeduizend vierkante meter aan bos werd verpletterd, maar gelukkig, doordat dit bos afgezonderd van de bevolking ligt, vielen er zover men weet geen doden.

De planetoïde was al in de dampkring deels aan stukken gescheurd, vandaar dat het fragment dat de aarde raakte slechts tweehonderd meter breed was. Een impact in een bewoond gebied had desastreuze gevolgen gehad. “Als we Amsterdam als voorbeeld nemen en de impact had in het centrum van de stad geweest, dan had onze hoofdstad en enkele omliggende gebieden verwoest geweest”, aldus Zwart.

Naast asteroïden zijn kometen potentieel gevaarlijk voor het leven op aarde. Dit komt vooral omdat men relatief weinig weet over de ruimteobjecten. “Kometen hebben een hele excentrieke baan, waardoor het lastig te voorspellen is. We weten ook niet hoeveel er precies in ons sterrenstelsel bewegen. Daarnaast is het uiteenvallen van deze kometen ook uiterst gevaarlijk”, stelt Zwart.

In 1883 scheerden meerdere fragmenten van een komeet heel dicht langs de aarde. Ditmaal betekent dat niet miljoenen kilometers, maar slechts honderden kilometers. De fragmenten hadden een doorsnede van de ruimterots die Tanguska raakte. Als deze fragmenten de aarde hadden geraakt, hadden wij er nooit over kunnen schrijven.

“Er zwerven, voor zover bekend, ongeveer zeven duizend kometen in ons sterrenstelsel. Ook van deze kan gezegd worden dat de meeste geen gevaar zullen vormen voor onze planeet. Onverwachte defragmentatie is momenteel het enige wat gevaarlijk kan zijn voor de aarde. Zelfs de baan van afgebrokkelde stukken heeft NASA al kunnen bepalen”, zegt Zwart.

De brokstukken van de komeet Schwassmann-Wachmann hebben een baan die al vastgesteld staat. Elke zestien jaar benaderen de stukken de aarde. De volgende keer zal in 2022 zijn, waarbij de brokstukken dichterbij komen dan zestien jaar eerder. Toch zullen deze fragmenten verder weg zijn dan asteroïde 1998 OR2.

Ondanks dat deze ruimterotsen bestempeld kunnen worden als ‘potentieel gevaarlijk’ vormen ze geen direct gevaar voor de aarde. De incidenten van 1883 en 1908 volgen elkaar in rap tempo op, maar voorlopig moeten wij ons zorgen maken over de gevaren die op aarde schuilen. Maar is dat wel waar? De enige reden dat leven op aarde mogelijk is, komt omdat de aarde op perfecte afstand van de zon is. Wordt deze vriend van het leven, opeens de grootste vijand?

Zonnestormen

In de zomer van 2012 werd de grootste zonnestorm ooit gemeten door NASA. Deze zonnestorm vormde geen gevaar voor de aarde, omdat de aarde precies aan de andere kant van de zon was gepositioneerd. De zon, net als de aarde, draait ook om zijn as. Al had deze zonnestorm negen dagen eerder plaatsgevonden, dan was de aarde wel getroffen. Volgens NASA hebben deze zonnestormen enorme gevolgen voor zowel het magnetische veld van de aarde als de elektronica die wij op aarde gebruiken.

“De zon spuwt als het ware een gigantisch aantal tonnen aan deeltjes en gas het heelal in”, stelt Frans Snik, een Leids astronoom gespecialiseerd in zonneactiviteit en magnetische velden. “Deze deeltjes zijn zowel schadelijk voor de aarde als voor de mens. Als de zon zich zou gedragen als andere sterren en een megastorm veroorzaakt, dan is het leven op aarde weggevaagd.”

De kans is klein dat onze zon een dergelijke storm produceert. De kans dat een zonnestorm als die van 2012 zich nogmaals voordoet, is vele malen hoger. In 2011 deed Pete Riley, een Amerikaanse astronoom, onderzoek naar zonnestormen en kwam tot de conclusie dat er een 12 procent kans bestaat dat een dergelijke storm zich in de komende tien jaar nogmaals voordoet. Hierbij keek hij naar de zonnestorm van 1859, een incident dat telegramcommunicatie onmogelijk maakte.

In 2017 werd een onderzoek gepubliceerd dat de gevolgen van zonnestormen onderstreepte. De gevolgen kunnen de samenleving terug naar de Middeleeuwen sturen. “Satellieten stoppen met werken, mobiele telefoontjes worden nutteloos en alle lantaarnpalen vallen uit. We zullen letterlijk en figuurlijk in het duister tasten. Het kan dagen, weken, maanden, of zelfs jaren duren voordat alles weer werkt als normaal”, aldus Frans Snik.

Angst

Deze zonnestormen zijn de ergste nachtmerries van astronomen. Daarbij komt dat zonneactiviteit moeilijk te voorspellen is. Als er accurate modellen gemaakt kunnen worden, zal dat de kroon op het werk van de zonnefysica zijn. Vooralsnog blijft het gokken: “Die 12 procent kan zeker kloppen”, zegt Snik.

Het artikel is dan ook geschreven in 2011, wat zou betekenen dat we in de komende twee jaar nog een zware zonnestorm moeten verwachten. Iets wat we in onze huidige periode er zeker niet bij kunnen hebben, omdat dit ook effect zal hebben op de medische apparatuur. Er is alleen geen reden tot (extra) paniek. Gelukkig kennen wij in ons sterrenstelsel een zogenoemde ‘saaie zon’, meldt nu.nl. Vanwege onze saaie zon is het leven op aarde momenteel zoals het is. Een te actieve zon had voor veel meer klimaatschommelingen gezorgd en uiteindelijk ook voor meer zonnestormen.

“Toch acht ik de kans niet zo groot dat we te maken krijgen met een zonnestorm. Het artikel is vooral een hulpmiddel in het ontwikkelen van modellen, dit model kwam toevallig uit op 12 procent. Nu schatten we de kans een heel stuk kleiner in. Dat betekent niet dat de angst niet onrechtvaardig is, want de zon gedraagt zich niet op een regelmatige manier. Ondanks dat wij ook alle geavanceerde hulpmiddelen hebben, lopen we met zonnefysica ver achter de rest in de astronomie. Gelukkig kunnen we door middel van zonnevlekken en kleine uitbarstingen voorspellen of er een megastorm aankomt en daardoor op tijd waarschuwen”, concludeert Snik.

Zonnestormen hebben ook niet alleen maar negatieve effecten. Kleine uitbarstingen op de zon zorgen immers voor het indrukwekkende poollicht, of noorderlicht. Daarnaast stelt artikel uit 2017 dat kleine zonnestormen kunnen helpen bij onderzoek over mogelijk leven op andere planeten in ons en andere sterrenstelsels.

Dat we te maken krijgen met apocalyptische omstandigheden is dus zwaar overtrokken. De technologie en modellen die gebruikt worden bij het bepalen van de banen van asteroïden en kometen is zo geavanceerd, dat we nu al weten dat we de komende honderd jaar in alle rust ons ding kunnen blijven doen. De enige kanttekening zal geplaatst kunnen worden wat betreft de zon, aangezien de zon zich wel onregelmatig gedraagt. Toch hoeven we nergens bang voor te zijn. “Ondanks dat het voorlopig bij gokken zal blijven, moeten we ons nu vooral zorgen maken om wat er op onze planeet gebeurd en niet daar buiten”, concludeert Snik.

Mike van Weert



Geef een reactie

artikelen van Mike van Weert:
De gevaren die buiten de aarde schuilen