“We vonden 100 manieren om kapitein te spellen”

Foto: Marijke van der Wal
07 - 03 - 2014 ► 15:02



38.000 handgeschreven, Nederlandstalige brieven. Buitgemaakt door de Engelsen in woelige oorlogstijden. Prof. dr. Marijke van der Wal, hoogleraar in de geschiedenis van het Nederlands, deed onderzoek naar een selectie van die brieven uit de 17e en de 18e eeuw en vergeleek deze perioden met elkaar. Met het project ‘Brieven als buit’ is ze met haar team inmiddels vijf jaar bezig om te onderzoeken hoe Nederlanders vroeger hun brieven schreven.

Waar schreven zeelieden en hun geliefden precies over?

Zij vertelden hun geliefden dat het goed met hen ging en dat ze nog in leven waren. Ze hadden het over de handelswaar die ze met zich mee voerden. En dat de handel niet zo soepel liep, want de handelswaar was vaak verrot. Ten slotte vroegen ze hun geliefden ook hoe het leven thuis was.

Brieven werden verstuurd vanuit alle lagen van de samenleving. Wat waren de belangrijkste verschillen tussen deze lagen?
Opvallend was dat mensen uit de lagere klasse in hun brieven veel vaste formules gebruikten. Zij hadden namelijk weinig schrijfervaring. Zij begonnen hun brief bijvoorbeeld met: ‘Ik laat u weten dat ik in goede gezondheid verkeer.’ Mensen uit de hogere lagen van de samenleving wisten hoe ze moesten schrijven. Zij waren veel creatiever in het maken van zinnen.

Mensen uit de lagere klasse konden in die tijd toch überhaupt niet schrijven?
Het is inderdaad belangrijk om vooraf vast te stellen of de afzender van de brief ook de werkelijke schrijver is. De zin: ‘Ik zit deze brief te schrijven bij kaarslicht….’ geeft al meteen veel duidelijkheid. Een mooi geschreven brief met een gebrekkige handtekening eronder geeft al een eerste indruk dat de schrijver en de ondertekende verschillende personen zijn.

Wat waren de grote verschillen tussen de brieven die tijdens de eerste en tweede Engelse zeeoorlog (1665-1674) en tijdens de derde Engelse zeeoorlog en de Amerikaanse onfhankelijkheidsoorlog (1776-1784) werden geschreven?
Ik kan een mooi voorbeeld geven van zo’n verandering. Elke brief heeft een aangesproken persoon, bijvoorbeeld gij of u. Wat in brieven vaak voorkomt, waren de afkortingen U L (uwe liefde) en U E (uwe edelheid). In de zeventiende eeuw kwamen we U E alleen tegen bij brieven afkomstig uit de hoge lagen van de samenleving. 100 jaar later werd U E door alle lagen van de samenleving gebruikt.

Heeft u daar een verklaring voor?
Aanspreekvormen hebben met mode te maken, het is aantrekkelijk om een nieuwe aanspreekvorm te gaan gebruiken. De aanspreekvorm is, door gebruik in vaste formules, geleidelijk over alle lagen van de samenleving verspreid.

Wat kunt  u na het onderzoek zeggen over de spelling van de Nederlandse taal in die tijd?
Ik heb me verbaasd over de enorme variatie aan spelling. Het Groene Boekje bestond in die tijd natuurlijk nog niet, er waren eigenlijk geen regels. Zo zijn er in de brieven 100 verschillende manieren gevonden om het woord kapitein te spellen: captijen, kappeten en katyn bijvoorbeeld. Op onze website kan iedereen zelf gaan kijken. De site is met meer dan 1000 brieven en uitgebreide zoekmogelijkheden genomineerd voor de taalwebsite van 2013.

Lisa Tevel



Geen reacties mogelijk.

artikelen van Lisa Tevel:
“We vonden 100 manieren om kapitein te spellen”
Kind materialistischer door reclames op televisie
Online college van de beste hoogleraren
Diepslaper is droom ‘s ochtends kwijt